La nouva sporta «ALAS»
es il resultat d'ün proget cha la Lia Rumantscha (LR) ha lantschà als 9 avrigl 2025 e chi's basa sün üna stretta collavuraziun cun l'Institut da Linguistica Computatorica da l'Università da Turich (UZH). La Fundaziun Patrimoni Cultural RTR ha contribui essenzialmaing a la finanziaziun da quist proget.
Per s-chaffir traducziuns da referenza necessarias per sviluppar il program «ALAS» e per testar prüms prototips han 27 persunas chi rapreschaintan differentas professiuns e chi lavuran mincha di culla lingua - sco per exaimpel traductur:as, magister:as o chanzlist:as - prestà 1’200 uras da lavur. Las datas per trenar il sistem sun gnüdas furnidas da differents partenaris e'ls giavüschs e las cundiziuns da quels a reguard la proprietà intellectuala sun gnüdas resguardadas cumplettamaing dürant tuot il process.
Assistents dad IA (Intelligenza artificiala) sco ChatGPT san bainschi fingià hoz in ün tschert grà rumantsch grischun. Uschè ha il spin-off «Supertext» da l'UZH miss sül marchà fingià avant quatter ons ün program da traducziun per la lingua scritta. Ma ils tschinch idioms dal rumantsch d'eiran fin hoz massa difficils per l'IA.
«Alas» es uossa gnü trenà intenziunadamaing cun millis da texts d'exaimpel. «Al cumanzamaint faiva il program amo confusiuns tanter ils idioms», disch Jannis Vamvas, linguist da computer a l'Università da Turich, «però i'l decuors dal trenamaint esa gnü adüna meglder da tils tgnair ourdglioter». Per intents da trenamaint ha tradüt «Alas» rapports da RTR ed artichels da gazetta, ma eir ouvras litteraras, cudeschs da scoula, sco eir texts da cumüns e dal chantun Grischun.
Il test orb muossa: «ALAS» es meglder co assistents dad IA na specialisats
Davo il trenamaint dad «Alas» ha il team da perscrutaziun invidà a plüssas persunas da lingua materna dals tschinch idioms ed eir cun savüda da rumantsch grischun ad ün congual orb. Il test es gnü fat per traducziuns dal tudais-ch in rumantsch, perquai chi dà là las plü bleras difficultats. Il congual orb ha confermà cha Alas prodüa bainquant megldras traducziuns co assistents dad IA existents. Las traducziuns sun dal cuntgnü nan plü exactas e vegnan resguardadas sco plü idiomaticas. Amo meglder sun traducziuns fattas be dad umans.
«ALAS» es disponibel gratuitamaing e sainza procedura d’annunzcha per tuottas e tuots suot:
alas.liarumantscha.ch/
